Fazla Mesai Alacağı Nasıl Talep Edilir?

Fazla Mesai Nedir?

İş Kanunu ve İş Kanunu’na İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği kapsamında bir işçinin haftalık çalışma süresinin 45 saati aşmaması gerektiği kabul edilmiştir. Günlük fazla çalışma süresi ise 11 saattir. Haftalık 45 saati veya günlük 11 saati aşan çalışmalar Kanun’un 41.maddesinde fazla mesai olarak düzenlenmiştir. Bunun yanında iş sözleşmesi uyarınca işçinin haftalık çalışma saati 45 saatten az belirlenmişse, belirlenen çalışma saatini aşan her çalışması da fazla mesai olarak kabul edilmektedir.

Çalışma Süresinin Tespiti

İş Kanunu’nun 68. Maddesine göre işçinin haftalık çalışma saatinin hesaplanmasında ara dinlenmelerde geçen süreler hesaplamaya dahil edilmemektedir.

Ayrıca Kanun’un 66. Maddesinde ise işçinin çalışma süresinden sayılacak haller düzenlenmiştir. Maddeye göre;

a) Madenlerde, taşocaklarında yahut her ne şekilde olursa olsun yeraltında veya su altında çalışılacak işlerde işçilerin kuyulara, dehlizlere veya asıl çalışma yerlerine inmeleri veya girmeleri ve bu yerlerden çıkmaları için gereken süreler.

b) İşçilerin, işveren tarafından işyerleri haricinde bir yere çalışma yapmak üzere gönderilmesi halinde yolda geçen süreler de çalışma süresinden sayılmaktadır. Bu durum genellikle otobüs ve tır şoförü olarak çalışma yapan işçiler bakımından gündeme gelmektedir.

c) İşçinin işinde ve her an iş görmeye hazır bir halde bulunmakla beraber çalıştırılmaksızın ve çıkacak işi bekleyerek boş geçirdiği süreler.

d) İşçinin işveren tarafından başka bir yere gönderilmesi veya işveren evinde veya bürosunda yahut işverenle ilgili herhangi bir yerde meşgul edilmesi suretiyle asıl işini yapmaksızın geçirdiği süreler.

e) Çocuk emziren kadın işçilerin çocuklarına süt vermeleri için belirtilecek süreler.

f) Demiryolları, karayolları ve köprülerin yapılması, korunması ya da onarım ve tadili gibi, işçilerin yerleşim yerlerinden uzak bir mesafede bulunan işyerlerine hep birlikte getirilip götürülmeleri gereken her türlü işlerde bunların toplu ve düzenli bir şekilde götürülüp getirilmeleri esnasında geçen süreler.

Fazla Çalışma Yapan İşçinin Ücret ve Serbest Zaman Hakkı

İşçinin haftalık 45 saati aşan her bir saatlik çalışmasının karşılığında verilecek ücret normal saatlik çalışma ücretinin 1.5 katı olarak hesaplanmaktadır. Ancak işçinin talebi halinde, fazla çalışmalarının karşılığı serbest zaman kullandırmak suretiyle de verilebilmektedir. Bu halde haftalık 45 saati aşan her bir saatin karşılığında 1 saat 30 dakikalık serbest zaman kullanma imkanı bulunmaktadır.

İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır.

Haftalık çalışma süresinin iş sözleşmesi ile 45 saatin altında belirlenmesi halinde, sözleşmesel çalışma saatinin üzerinde ve haftalık 45 saatin altında kalan süreler de fazla sürelerle çalışma olarak kabul edilmekle birlikte bu çalışmaların karşılığı olarak işçiye normal saatlik çalışma ücretinin yüzde 25 fazlasının ödenmesi gerekecektir. Yine bu halde de söz konusu çalışmaların her bir saati için 1 saat 15 dakika serbest zaman kullanma talep edilebilir.

Belirttiğimiz üzere günlük 11 saati aşan çalışmalar da fazla çalışma niteliğindedir. Günlük 11 saati aşkın çalışma yapan işçinin, haftalık çalışma süresinin toplamı 45 saati geçmese dahi günlük 11 saati aşan fazla çalışmasının karşılığı o gün için fazla mesai sayılmakta ve karşılığının ücret veya serbest zaman olarak verilmesi gerekmektedir. Gece çalışmalarında ise bu durum günlük çalışmanın 7,5 saati aşması halinde meydana gelmektedir. Bu gibi durumlar genellikle sağlık kuruluşlarında çalışma yapan işçiler ile gece bekçisi olarak çalışma yapan işçilerde gündeme gelmektedir.

Uygulamada zaman zaman fazla çalışmaların işçinin aylık net ücretine dahil kabul edildiği görülmektedir. Ancak her ne koşulda olursa olsun İş Kanunu düzenlemeleri gereği bir işçi yıllık 270 saatten fazla çalışma yapamayacağı kabul edilmektedir. İş sözleşmesi ve işçinin fazla mesai yapacağına ilişkin onay formu imzalaması hallerinde dahi yıllık 270 saati aşan fazla çalışmaların karşılığının ayrıca ödenmesi gerekmektedir.

Fazla Mesai Talep Edilmesi Halinde Yasal Haklar

İşçi, fazla çalışma yapmakla birlikte bu fazla çalışmalarının karşılığının kendisine ödenmemesi halinde bu hususta yasal süreç işletme hakkına sahiptir. Fazla mesai alacağı fesih sebebine bağlı değildir. Şöyle ki; işverenin işçiyi haklı sebeple işten çıkarması halinde ya da işçinin Kanun’da sayılı haklı sebepleri ileri sürmeksizin işten ayrılması halinde de fazla mesai alacağını talep etme hakkına sahiptir. Öte yandan işçinin fazla mesai ücretlerinin kendisine ödenmemesi sebebiyle iş akdini feshetmesi halinde İş Kanunu 24.maddesi kapsamında haklı sebep olarak kabul edilmekte ve koşulların oluşması halinde işçi ayrıca kıdem tazminatına da hak kazanmaktadır. (Kıdem tazminatı hakkında detaylı bilgi edinmek için; tıklayınız.)

Fazla Çalışma (Mesai) Ücreti İspat

Fazla mesai alacağına ilişkin görülmekte olan davalarda işçinin fazla çalışma yaptığını ve bu çalışmaların ne kadar olduğunu ispatlaması, işverenin ise bu çalışmalarının karşılığının ödendiğini ya da bu çalışmalar karşılığında işçiye serbest zaman kullandırıldığını ispatlaması gerekecektir.

Fazla Çalışma Yönetmeliği 10. maddesine göre işveren, fazla çalışma yaptırdığı işçilerin bu çalışma saatlerini gösteren bir belge düzenlemek, imzalı bir nüshasını işçinin özlük dosyasında saklamak zorundadır. Fazla çalışmaya ilişkin ödemeler, ücret bordrolarında ve ücret hesap pusulalarında gösterilmektedir. İşçinin imzasını taşıyan bordro sahteliği ispat edilinceye kadar kesin delil niteliğindedir. Bu nedenle aksi yazılı delille ispatlanmalıdır.

İşçi fazla çalışma yaptığını puantaj kaydı, iş yeri içi yazışmalar gibi yazılı belgelerle ispat edebileceği gibi elinde yazılı belge olmaması durumunda iddiasını tanık beyanlarıyla da ispat edebilir.

Fazla mesai ödendiği yazılan ücret bordrosu işçinin imzasını taşıyorsa, ait olduğu aya ilişkin fazla mesai ücretlerinin tamamının ödendiği kabul edilmektedir. Ancak işçi ücret bordrosuna imza atarken, bordroda yazılandan daha fazla çalışması olduğuna ilişkin ihtirazi kayıt düşebilir. İhtirazi kayıt bulunmuyor ve fakat yine de bordroda yazılandan fazla, fazla çalışması olduğunu iddia ediyorsa işçinin bu çalışmalarını ancak yazılı delillerle ispatlaması gerekecektir.

Ücret bordrosunun işçinin imzasını taşımaması ve banka kanalıyla yapılan ödemenin de bordroda yazılan ücretle uyuşması halinde işçinin, söz konusu aya ilişkin bordroda yazılı fazla çalışma ücretini aldığı kabul edilmektedir. Ancak işçi, tanık beyanlarıyla haftalık/aylık fazla çalışmalarının daha fazla olduğunu ispatlamışsa, imzasız ücret bordrosunda yazılı tutar hesaplanan miktardan düşülecek, işçinin fazlaya ilişkin alacağı olduğu kabul edilecektir.

İşçilik alacaklarına ilişkin taleplerde dinlenecek tanıkların işçiyle aynı dönemlerde çalışma yapmış, işçinin çalışmasına bire bir şahit olmuş olması gerekmekle birlikte davalı işverene karşı davasının da bulunmaması, davalı işveren ile davacı tanığı arasında husumet olmaması beklenmektedir. Tanık ile işveren arasında husumet bulunması halinde mahkemece bu tanığın beyanlarına ihtiyatlı yaklaşılacak, tanığın beyanlarının başkaca delillerle desteklenmesi beklenecektir.

İşçinin, fazla çalışmalarını yalnızca tanık beyanlarıyla ispatlaması halinde, fazla çalışmalara ilişkin yazılı bir delil sunmaması halinde mahkemeye yapılan hesaplamanın %30’una kadar indirim yapma takdiri verilmiştir. Ancak ispatın yazılı delillere dayanması halinde mahkemenin bu konuda takdiri bulunmamaktadır.

Fazla Mesai Ücretine Uygulanacak Faiz

İşçi, çalışma yapması halinde fazla mesai ücretine hak kazanmaktadır. Fazla mesai ücretinin ödenmemesi ya da eksik ödenmesi durumlarında talep tarihinden itibaren faiz işletilebileceği düzenlenmektedir. Eğer işçi, fazla mesai ücretinin ödenmesi yönünde işverene bir ihtarname gönderdiyse ihtarname tarihinden, ihtarname bulunmuyorsa  dava ya da ıslah tarihinden itibaren faiz işletilebilecektir. Fazla mesai alacağına uygulanacak faiz oranı “bankalarca mevduata uygulanan en yüksek faiz”olarak düzenlenmiştir. Bu faiz oranı faiz başlangıç tarihine göre tespit edilmektedir.

Fazla Mesai Talebinde Görevli ve Yetkili Mahkeme

Fazla mesai alacağı işçilik alacaklarındandır. İşçilik alacaklarına ilişkin taleplerde görevli mahkeme İş Mahkemeleridir. Yetkili yer ise işyeri merkezinin bulunduğu yer yahut işçinin işini en son yaptığı yer mahkemesidir.

İşçilik alacakları dava yoluyla talep edilmeden evvel zorunlu arabuluculuk sürecine tabidir. Fazla mesai alacağına ilişkin talepte bulunacak işçi öncelikle yetkili arabuluculuk bölgesinde arabuluculuk sürecine ilişkin başvuru yapmalıdır. Süreç içerisinde anlaşmaya varılamaması halinde yetkili mahkemede dava açılması gerekecektir.

Fazla Çalışma Talebinde Zamanaşımı

Fazla çalışma ücreti talebi zamanaşımına tabidir. Zamanaşımı süresi fazla çalışma alacağının doğduğu tarihten itibaren 5 yıldır. Aksi halde işçi, talep hakkını kaybedecektir. Dava yoluyla talep edilmesi halinde ise yapılacak hesaplamada dava tarihinden geriye dönük 5 yıl içerisinde yapılmış olan fazla çalışmalar dikkate alınacaktır.

Arabuluculuk süreci işletilmesinin zorunlu tutulmasının bir neticesi olarak arabuluculuk sürecinde geçen zaman zamanaşımı süresini durdurmaktadır. Örneğin; arabuluculuk başvuru tarihi ile anlaşmama tutanağının imzalandığı toplantı tarihi arasında geçen 1 aylık sürede fazla mesai ücreti alacağına ilişkin zamanaşımı süresi işlemeyecektir.