Miras hukuku kapsamında, kişiler ölüme bağlı tasarruflarda bulunabilmektedir. vasiyetname, ölüme bağlı tasarrufların en önemlisi ve en kapsamlısıdır. Vasiyetname içeriği, düzenleyenin vefatından sonra geçerlilik kazanabileceğinden ve içeriğin düzenleyen kişinin iradesine uygun olup olmadığı hususunda ihtilaflar gündeme gelebileceğinden yasada vasiyetmame düzenlenmesi sıkı şekil şartlarına bağlanmıştır. Kişinin vasiyetnameyi usulüne uygun düzenlemesi önem arz etmektedir.
Bu yazımızda vasiyetnamenin hukuki niteliği, vasiyetname ile düzenlenebilecek işlemler, şekil şartları, vasiyetnamenin usulüne uygun düzenlenmemesinin sonuçları ve vasiyetnamenin nasıl hüküm doğuracağı hususlarına değinilecektir.
Vasiyetname Nedir?
Vasiyetname, Türk Medeni Kanunu hükümleri ile düzenlenmiş tek taraflı ölüme bağlı işlemlerden biridir. Vasiyetname düzenlenmesi ile düzenleyen kişi, vefatından sonra terekesindeki malvarlığı üzerinde tasarrufta bulunabilmektedir. Bir diğer deyişle vasiyetname, mirasbırakanın son arzularını, son iradesini açıkladığı, mülkiyetindeki mallar üzerinde tasarrufta bulunduğu yazılı veya sözlü belgedir.
Vasiyetname ile kişi, mirasçılıktan çıkarma, yedek mirasçı atama, art mirasçı atama, mirasın kazanılabilmesi için mirasçılara birtakım koşullar öngörme veya mirasçılara yükümlülükler yükleme, vakıf kurma, belirli mallarını yasal mirasçılara veya üçüncü kişilere bırakma veya mirasın mirasçıları arasında ne şekilde paylaşılacağı hususunu belirleme gibi işlemlere yönelik iradesini açıklayabilmektedir.
Vasiyetname, düzenleyen mirasbırakanın vefatından sonra hüküm ve sonuçlarını doğuracağından yasada sıkı şekil koşullarına tabi tutulmuştur.
Bir kimse vefatına kadar vasiyetnamesini değiştirme veya vasiyetnamesini ortadan kaldırma hakkına sahiptir. Vasiyetnamenin değiştirilemeyeceğine dair her türlü kayıt geçersiz sayılacaktır. Vasiyetname değiştirme işlemi önceki tarihli vasiyetnamedeki iradenin değiştirildiği yeni tarihli bir vasiyetname düzenlenmesi ile vasiyetnamenin ortadan kaldırılması ile veya vasiyetname içeriğinde belirtilen malvarlığının sağlararası kazandırmalar yapılarak malvarlığından çıkarılması ile değiştirilebilmektedir. Önceki tarihli vasiyetname ile sonraki tarihli vasiyetname içeriğinde mirasa konu aynı malvarlığına ilişkin irade açıklaması mevcut ise sonraki tarihli vasiyetnamenin geçerli olacağı kabul edilmektedir.
Mülkiyet hakkı, malike sınırsız tasarruf yetkisi vermektedir. Ancak bu sınırsızlık sağlararası kazandırmalar için geçerli olmaktadır. Ölüme bağlı tasarruf işlemi olarak vasiyetname düzenlenmesi işlemi için yasada bir kısım sınırlar öngörülmüştür. Mirasbırakanın, vasiyetname ile kullandığı tasarruf yetkisinin sınırı yasal mirasçıların saklı payıdır. Saklı pay mirasbırakanın, mirasçıların miras hakkının tamamına müdahale edecek nitelikte tasarruflarına karşı korunması için öngörülen, mirasçıların yasal miras payının belirli bir oranıdır. Mirasbırakanın yasal mirasçıların saklı paylarını aşan tasarrufları geçersiz kabul edilecek, denkleştirmeye tabi tutulacaktır. Mirasbırakan vasiyetname düzenlemek suretiyle mirasçıları mirastan yoksun bırakamaz. örneğin, bir kimsenin vefatından sonra terekesindeki tüm malvarlığını yasal mirasçıları dışında birine veya yasal mirasçılarından yalnızca birine bıraktığına dair düzenlediği vasiyetname hükmü diğer mirasçıların saklı payını aştığı oranda geçersiz kabul edilecektir. Ancak saklı payın korunması için yasal mirasçının bu hususu dava konusu yapması gerekmektedir.
Vasiyetname Düzenlemenin Koşulları
Vasiyetname düzenlemek yasada sıkı şekil koşullarına bağlanmıştır. aşağıda detaylarıyla açıklanacağı üzere vasiyetname türleri de öngörülmüştür. Bunlar: resmi yazılı vasiyetname, el yazılı vasiyetname ve sözlü vasiyetnamedir. Her biri için ayrı ayrı düzenleme koşulları öngörülmüşse de genel olarak bir kişinin vasiyetname düzenlemek için ehliyet şartları da bulunmaktadır. Türk Medeni Kanunu 502. maddesinde;
“Vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip ve onbeş yaşını doldurmuş olmak gerekir.” hükmü ihtiva edilmektedir. Hükme göre vasiyetname düzenleyen kişinin, düzenleme anında 15 yaşını doldurmuş ve ayırt etme gücünün yerinde olması gerekmektedir.
Vasiyetname düzenleyenin, düzenleme anından evvel ayırt etme gücünün bulunmaması veya düzenlemeden sonra ayırt etme gücünü kaybetmesi vasiyetnameyi geçersiz kılmamaktadır. Önem arz eden vasiyetnamenin düzenlendiği andır. Düzenleme esnasında ayırt etme gücü bulunmayan kişinin sonrasında ayırt etme gücünün yerine gelmesi de vasiyetnameyi geçerli hale getirmeyecektir.
Vasiyetname Türleri Nelerdir?
Vasiyetname düzenleme şekilleri Türk Medeni Kanunu’nun 531 ve devamı maddelerinde düzenlenmiştir. 2 ayrı vasiyetname düzenleme şekli mevcut olup her biri için ayrı şartlar öngörülmüştür.
a. Resmi Vasiyetname Nedir?
Resmi vasiyetname, kişinin noter, sulh hakimi veya yetkili memur önünde ve iki tanık huzurunda vasiyet beyanlarını dile getirmesi ve vasiyetin yazılı bir belge haline getirilmesi ile düzenlenmesi ve bu belgenin resmi olarak kaydının tutulması ile düzenlenmektedir. Kanun’un 532. maddesinde;
“Resmî vasiyetname, iki tanığın katılmasıyla resmî memur tarafından düzenlenir. Resmî memur, sulh hâkimi, noter veya kanunla kendisine bu yetki verilmiş diğer bir görevli olabilir.” hükmü ile resmi vasiyetnamenin genel hatlarıyla düzenlenme usulü belirtilmiştir. Ayrıca vasiyetname düzenlenirken imza ve tarih bulunması zorunludur.
Resmi vasiyetname düzenlenirken de izlenecek usul ayrıma tabi tutulmuştur. Ayrıma göre;
1.Okunarak ve İmzalanarak
Bu usulde, vasiyetname düzenleyen kişi, mirasbırakan taleplerini yetkili memura bildirir. Akabinde yetkili memur mirasbırakanın talepleri doğrultusunda vasiyetnameyi yazıp veya yazdırıp okuması için mirasbırakana verir. Mirasbırakan vasiyetnameyi okuyarak imzalar.
Vasiyetnamenin mirasbırakan tarafından imzalanmasının ardından mirasbırakan, vasiyetnamenin taleplerine uygun doğrultuda olduğunu sözlü olarak tanıklar huzurunda beyan eder ve tanıklar da vasiyetnamenin huzurlarında düzenlendiğini ve vasiyetname düzenleyen mirasbırakanın düzenleme ehliyetinin mevcut olduğunu beyan ederek bu beyanlarını imza altına alırlar. Resmi vasiyetnamenin aslı yetkili memur tarafından saklanmaktadır.
2.Okumadan ve İmzalanmadan
Mirasbırakanın vasiyetnameyi bizzat okuyamadığı veya imzalayamadığı hallerde okumadan ve imzalamadan düzenleme yapılmaktadır. Burada yetkili memur vasiyetanmeyi, mirasbırakanın iradesi doğrultusunda düzenledikten sonra, mirasbırakana tanıklar huzurunda okur ve mirasbırakan tarafından vasiyetname içeriğinin iradesine uygun olup olmadığı sözlü olarak beyan edilir. Uygun olması halinde tanıklar vasiyetname düzenleyen mirasbırakanın düzenleme ehliyetinin bulunduğu ve vasiyetnamenin huzurlarında düzenlendiğini beyan etmenin yanında içeriğin mirasbırakanın son arzularına uygun olarak düzenlendiğini, okunduğunu ve mirasbırakanın vasiyetname içeriğinin son arzularına uygun olduğuna ilişkin beyanının bulunduğunu yazarak veya yazdırarak imza altına alırlar.
Resmi vasiyetnamede tanıkların bulunması zorunlu olmakla birlikte, düzenlenen vasiyetnamede içeriğinde mirasbırakanın tanığa ve yetkili memura ve bunların alt soyu, üst soyu, eşleri ve kardeşlerine kazandırma yapması yasaklanmıştır.
Yine haklarında ceza mahkemesi kararıyla kamu hizmetinden yasaklanmış kimseler, fiil ehliyeti bulunmayanlar, okuma yazma bilmeyenler ile mirasbırakanın alt soyu, üst soyu, eşi, kardeşleri ve bunların eşleri resmi vasiyetname düzenlenmesinde tanık veya memur olamazlar.
b.El Yazılı Vasiyetname Nedir?
El yazılı vasiyetname, resmi memur veya tanıklar bulunmaksızın, tamamen mirasbırakanın el yazısıyla yazılmış ve imza altına alınmış, mirasbırakanın son arzularını kendi kaleme aldığı yazılı belgedir. El yazılı vasiyetnamenin yıl ay ve gün gösterilmek suretiyle tarih içermesi zorunludur. El yazılı vasiyetnamenin bilgisayarda yazılarak imza altına alınması halinde vasiyetname geçerli olmayacaktır. Yasa’nın 538/2 maddesi uyarınca;
“El yazılı vasiyetname, saklanmak üzere açık veya kapalı olarak notere, sulh hâkimine veya yetkili memura bırakılabilir.”
c.Sözlü Vasiyetname Nedir?
Vasiyetnamenin sözlü olarak düzenlenmesi istisnai bir durumdur. Sözlü vasiyetname düzenlenebilmesi için mirasbırakanın yakın ölüm tehlikesi, hastalık, savaş gibi olağanüstü ve resmi veya el yazılı vasiyetname düzenleyemeyecek durumda olması gerekmektedir. Medeni Kanun’un 539, 540 ve 541. maddelerinde sözlü vasiyetname düzenleme koşulları detaylı olarak ele alınmıştır. 539. maddeye göre sözlü vasiyetname;
“Mirasbırakan; yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık, savaş gibi olağanüstü durumlar yüzünden resmî veya el yazılı vasiyetname yapamıyorsa, sözlü vasiyet yoluna başvurabilir. Bunun için mirasbırakan, son arzularını iki tanığa anlatır ve onlara bu beyanına uygun bir vasiyetname yazmaları veya yazdırmaları görevini yükler. Resmî vasiyetname düzenlenmesinde okur yazar olma koşulu dışında, tanıklara ilişkin yasaklar, sözlü vasiyetteki tanıklar için de geçerlidir.”
Mirasbırakanın olağanüstü koşullar altında son arzularını tanıklara beyan etmesi ile tanıklar vasiyetname yazma veya yazdırma yükümlülüğü altına girmektedir. Tanıklar, mirasbırakanın kendilerine beyan ettiği iradesini yazılı hale getirerek yer ve tarih de belirtmek suretiyle imza altına alırlar. Akabinde makul süre içerisinde imza altına almış oldukları vasiyetnameyi en yakın sulh hukuk veya asliye hukuk mahkemesine vererek, mirasbırakanın vasiyetname düzenlemeye ehil olduğunu, son arzularını olağanüstü koşullar altında kendilerine beyan ettiklerini bildirirler. Tanıkların vasiyeti imza altına almadan, doğrudan mahkemeye başvuru yaparak mirasbırakanın son arzularını tutanağa geçirtmeleri de mümkündür. Kanun’un 541/3 maddesinde, hakim yerine geçen yetkili kişiler sayılmıştır. Hükme göre;
“Sözlü vasiyet yoluna başvuran kimse askerlik hizmetinde bulunuyorsa, teğmen veya daha yüksek rütbeli bir subay; Ülke sınırları dışında seyreden bir ulaşım aracında bulunuyorsa, o aracın sorumlu yöneticisi; sağlık kurumlarında tedavi edilmekteyse, sağlık kurumunun en yetkili yöneticisi hâkim yerine geçer.”
Sözlü vasiyetname yalnızca olağanüstü koşullar altında düzenlenebilmekle birlikte, olağanüstü durumun ortadan kalkması, mirasbırakanın resmi veya el yazılı vasiyetname düzenleyebilecek duruma gelmesi halinde, bu tarihten itibaren 1 aylık sürenin dolmasıyla birlikte sözlü vasiyetname hükümden düşecektir.
Vasiyetnamenin İptali Mümkün Müdür?
Vasiyetname düzenlenmesi için düzenleyen mirasbırakanın düzenlemeye ehil olması, şekil şartlarına uygun vasiyetname düzenlenmesi, mirasbırakanın iradesini özgürce beyan etmesi ve içeriğinin ahlak kurallarına uygun olması gerekmektedir. Mirasbırakanın vasiyetname düzenleme esnasında 15 yaşını doldurmamış olması, ayırt etme gücünün yerinde olmaması, iradesinin sakatlanması, şekil şartlarına aykırı vasiyetname düzenlenmesi veya vasiyetname içeriğinde ahlaka aykırı nitelikte tasarrufların bulunması hallerinde vasiyetnamenin iptali talep edilebilecektir. Ancak vasiyetnamenin iptali kendiliğinden gündeme gelememekte, mutlaka dava konusu edilmesi gerekmektedir. Vasiyetnamenin iptali talepli davada görevli mahkeme asliye hukuk mahkemeleri olup yetkili mahkeme ise mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesidir.
Vasiyetnamenin iptalini talep edebilmek için hak düşürücü süreler öngörülmüştür. Davacının, mirasçı olduğunu ve mirasbırakan tarafından vasiyetname düzenlendiğini ve vasiyetnamenin iptali sebebini öğrendiği tarihten itibaren 1 yıllık hak düşürücü süre içerisinde ve koşulların varlığı halinde vasiyetnamenin iptalini talep etmesi gerekmektedir. Hak düşürücü süre iptal sebebini öğrenme tarihinden itibaren başlamaktadır. ancak mirasçının her halde vasiyetnamenin açılmasından itibaren 10 yıllık süre içerisinde vasiyetnamenin iptalini talep etmesi gerekmektedir. Vasiyetnamenin iptali sebebi 10 yıllık sürenin ardından öğrenilse dahi hak düşürücü sürenin dolması sebebiyle vasiyetname iptal edilemez.
Vasiyetname alacaklısının, vasiyetnamenin iptali sebebinin varlığını bilmesi ve kötüniyetle hareket etmesi halinde, hak düşürücü süre 20 yıl olarak kabul edilmektedir.
Vasiyetnamenin Açılması
Vasiyetnamenin hüküm ve sonuç doğurabilmesi için mirasbırakanın ölümünün ardından, mirasbırakanın son yerleşim yerinde bulunan sulh hukuk mahkemesince vasiyetnamenin açılması gerekmektedir. Vasiyetnamenin açılması için vasiyetnamenin görevli memur veya vasiyetnameyi elinde bulunduran, vasiyetnameyi bir şekilde eline geçirmiş olan kişi tarafından sulh hukuk mahkemesine teslimi gerekmektedir. Vasiyetname sulh hakimince okunur ve okunduğu hususu tutanağa geçirilir, ardından tutanak yasal ve atanmış mirasçılara tebliğ edilmektedir.