4857 sayılı İş Kanunu‘nda işçinin haklı nedenle iş akdini fesih sebeplerine yer verilmiştir. Emeklilik sebebiyle işten ayrılma hakkı; 4857 sayılı İş Kanunu’nun 120. maddesinde geçerliliğini koruyan 1457 sayılı Eski İş Kanunu’nun 14. maddesine dayanmaktadır. Madde hükmüne göre;
“Bu Kanuna tabi işçilerin hizmet akitlerinin
… 506 Sayılı Kanunun 60 ıncı maddesinin birinci fıkrasının (A) bendinin (a) ve (b) alt bentlerinde öngörülen yaşlar dışında kalan diğer şartları veya aynı Kanunun Geçici 81 inci maddesine göre yaşlılık aylığı bağlanması için öngörülen sigortalılık süresini ve prim ödeme gün sayısını tamamlayarak kendi istekleri ile işten ayrılmaları nedeniyle,
feshedilmesi…hallerinde işçinin işe başladığı tarihten itibaren hizmet aktinin devamı süresince her geçen tam yıl için işverence işçiye 30 günlük ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenir. “
Emeklilik ya da uygulamada karşımıza çıkan ismiyle kısmi emeklilik hakkı nedeniyle işten ayrılan işçilerin kıdem tazminatı hakları, kısmi emeklilik hakkının koşulları, işçinin başkaca bir işte çalışma hakkının bulunup bulunmadığı detaylı olarak incelenmiştir.
Emekli Olmak İçin Yaş Hariç Diğer Koşullar Nelerdir?
Sosyal Güvenlik Hukuku kapsamında işçiye, emeklilik aylığı bağlanabilmesi için prim gün sayısı, fiili çalışma yılı ve yaş bakımından bir kısım şartlar öngörülmüştür. İşçinin yaş hariç prim gün sayısını ve fiili çalışma yılını tamamlaması ve bu hususta Sosyal Güvenlik Kurumu’ndan yazı alması halinde iş akdini feshetme ve kıdem tazminatı talep etme hakkı bulunmaktadır.
Sosyal Güvenlik Hukuku kapsamında emeklilik açısından yaş hariç aranan şartlar özetle şöyle belirtilebilecektir:
- 08.09.1999 tarihinden önce sigortalı olarak çalışmaya başlayanlar için:
15 yıl ve 3600 prim gün sayısı,
- 09.09.1999 tarihinden sonra olmak üzere sigortalı olarak çalışmaya başlayanlar için:
25 yıl ve 4500 prim gün sayısı,
- Yıl şartı olmaksızın 7000 prim gün sayısının doldurulmuş olması aranmaktadır.
Prim Gün Sayısı ve Sigortalılık Süresini Doldurarak İşten Ayrılan İşçi Kıdem Tazminatı Alabilir Mi?
1457 sayılı İş Kanunu’nun hala yürürlükte olan 14 maddesine göre yaş haddi hariç emeklilik için diğer koşullar olan prim gün sayısı ve fiili çalışma yılını dolduran kişiler kendi istekleri ile işten ayrılabilir ve kıdem tazminatı talep edebilirler. Ancak bu halde kıdem tazminatına hak kazanabilmek için işçinin İş Kanunu kapsamındaki işçilerden olması ve mevcut işyerinde en az 1 yıllık çalışma süresini doldurmuş olması gerekmektedir.
Diğer yandan söz konusu fesih hakkının Sosyal Güvenlik Kurumu’ndan alınacak olan kıdem tazminatı hak ediş belgesine dayanması ve dürüstlük kuralı çerçevesinde hareket edilmesi gerekmektedir. Örneğin; işçinin başka bir işyerinde iş bulmuş olması, başka bir işverenle iş sözleşmesi imzalaması sebebiyle işten ayrılmasının ardından mevcut işyerinden kısmi emeklilik sebebiyle kıdem tazminatı talebinde bulunması Yargıtay tarafından dürüstlük kuralına aykırı kabul edilmiştir.
Prim gün sayısı ve sigortalılık süresini doldurmanın yanında yaş haddini de doldurarak emekliliğe hak kazanan işçiler de bu haktan faydalanabileceklerdir. Emekliliğe hak kazanan işçinin kıdem tazminatı talep edebilmesi için emekliliğe hak kazandığını gösterir belge ile işverene başvuruda bulunmaları gerekecektir. Ancak bu noktada işçilerin yaş haddini henüz doldurmadıkları dönemde “kısmi emeklilik” sebebiyle kıdem tazminatı almamış olmaları gerekmektedir.
Emeklilik Nedeniyle Kıdem Tazminatı Talebinde SGK’dan Alınacak Belge Nedir?
3600 prim gün sayısı ve 15 yıl sigortalılık süresini veya4500 prim gün sayısı ile 25 yıl sigortalılık süresini yahut her halde 7000 prim gün sayısını doldurmuş olan işçilerin kıdem tazminatı talebinde bulunabilmeleri için bu hususta bağlı bulundukları Sosyal Güvenlik Kurumu Merkezi’nden “Kıdem Tazminatına Esas Yazı” isimli belgeyi işyerlerine sunmaları gerekecektir. Kıdem tazminatına esas yazı, Sosyal Güvenlik Kurumu’ndan yazılı olarak talep edilmelidir. Talep dilekçesinin düzenlenmesinde hak kaybı yaşanmaması adına avukattan yasal danışmanlık hizmeti almakta fayda vardır.
Emeklilik Nedeniyle İşten Ayrılan İşçi İhbar Süresine Uymak Zorunda Mıdır?
Yaş haddi dışında emeklilik için gereken koşulları sağlayan işçinin Sosyal Güvenlik Kurumu’ndan almış olduğu kıdem tazminatına esas yazıyı işverene ibraz etmek zorundadır. İşverene belgenin tesliminde sonra işçi kıdem tazminatına hak kazanacaktır. İhbar sürelerine uyulması gerekmemektedir. İşçinin emeklilik sebebiyle işten ayrılma ihbar tazminatı talebi olamayacağı gibi, işverenin de işçiden ihbar tazminatı talep etme hakkı bulunmamaktadır. ( İhbar tazminatı hakkında detaylı bilgi edinmek için; tıklayınız. )
Emeklilik Kağıdıyla İşten Ayrılan İşçi Başka Bir İşte Çalışabilir Mi?
İşçinin yaş hariç emeklilik koşullarını tamamlaması ve bu nedenle işten ayrılması halinde yeniden çalışmaya başlamasının önünde bir engel bulunmamaktadır. Bu durum ekonomik koşulların ve çalışma hürriyetinin bir gereğidir. Ancak, emeklilik sebebiyleişten ayrılma hakkının kullanılmasında dürüstlük kuralı çerçevesinde hareket edilmesi gerektiğini belirtmekte fayda vardır. Hakkın kötüye kullanılması halinde işçinin kıdem tazminatının reddedilmesi gündeme gelebilecektir.
İşçinin başka bir yerde çalışması mümkün olduğu gibi kıdem tazminatı aldıktan sonra mevcut işyerinde çalışmaya devam etmesi de mümkündür. Ancak işçi, mevcut işyerinde yaş haddi hariç emeklilik koşullarının sağlanması sebebiyle fesih hakkını kullandıktan ve kıdem tazminatı alacağını aldıktan sonra işveren, SGK çıkış kodu 14 olacak şekilde bildirimde bulunacaktır. Bu aşamadan sonra işçinin fesih hakkını kullanmadan önceki döneme ait feshe bağlı işçilik alacaklarının tasfiye edildiği kabul edilecektir. Çalışmaya devam eden işçinin hizmet süresi artık yeniden işlemeye başlayacak, önceki dönem hizmet süresi hesaplamalara dahil edilemeyecektir. Dolayısıyla yıllık ücretli izin hakkı, kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı gibi feshe bağlı alacakların yeni süre üzerinden hesap edilmesi gerekecektir. ( Kıdem tazminatı hakkında detaylı bilgi edinmek için; tıklayınız.)
Emeklilik Hakkı ile İşten Ayrılan İşçi Aynı Sebebe Dayanarak Başka İşyerinden Kıdem Tazminatı Alabilir Mi?
Prim gün sayısını ve sigortalılık süresini dolduran işçi, yaş haddini doldurmasa dahi iş sözleşmesini feshederek kıdem tazminatı talebinde bulunabilecektir. Ancak bu hakkın dürüstlük kuralı çerçevesinde kullanılması gerekmektedir. İşçinin, emeklilik sebebiyle işten ayrılma hakkına dayanarak kıdem tazminatı alması halinde başkaca işlerde çalışmasında ve hatta mevcut işyerinde çalışma yapmaya devam etmesinin önünde de bir engel bulunmamaktadır. Ancak işçinin bu hakkı kullandıktan sonra, kıdem tazminatı koşullarının oluşması halinde yeniden emeklilik sebebine dayanarak kıdem tazminatı talebinde bulunması hakkın kötüye kullanılması niteliğinde olacaktır.
Özetle; emeklilik sebebiyle fesih hakkı ve kıdem tazminatı talebinin bir defaya mahsus kullanılabileceği söylenebilir. İşçi, yaş haddini doldurmadan kısmi emeklilik sebebiyle kıdem tazminatı alacağını almışsa, yaş haddini doldurması ve emekliliğe hak kazanması halinde bu hakkından faydalanamayacaktır. İşverenlerce, işçinin kıdem tazminatı talebi halinde, hakkın daha önce kullanılıp kullanılmadığının kontrol edilmesinde fayda vardır. SGK çıkış kodu 14 (Emeklilik için yaş dışında diğer şartların tamamlanması) olarak belirlenmiştir.
Kıdem Tazminatının Ödenmemesi Halinde Görevli ve Yetkili Mahkeme
Kıdem tazminatı alacağının hukuki yollardan talep edilebilmesi, bu hususta alacak talepli dava açılabilmesi arabuluculuğa tabi tutulmuştur. Bu nedenle kıdem tazminatı alacağını alamayan işçinin, zamanaşımı süresi içerisinde, dava açılmasına yetkili olan yer mahkemelerinde bulunan arabuluculuk bürolarına, arabuluculuk bürosunu bulunmadığı yerlerde yetkili yazı işleri müdürlüğüne, kıdem tazminatı talebiyle, işverene yahut işverenin birden fazla olduğu hallerde işverenlere karşı arabuluculuk başvurusu yapması gerekmektedir. Arabuluculuk sürecinde anlaşma sağlanamaması halinde işçi, İş Mahkemeleri nezdinde kıdem tazminatı alacağı talebiyle dava açabilmektedir.
Kıdem tazminatı alacağı İş Kanunu kapsamında talep edilen alacaklardan olup görevli mahkeme İş Mahkemeleridir. Yetkili mahkeme ise; işverenin merkezinin bulunduğu yer mahkemesi yahut işçinin en son çalışma yaptığı yer mahkemesidir.
Kıdem Tazminatı Alacağında Zamanaşımı Süresi
Emeklilik sebebiyle işten ayrılma hakkını kullanan işçiye kıdem tazminatının ödenmemesi ya da eksik ödenmesi halinde ise kıdem tazminatına uygulanan yasal zamanaşımı süresi gündeme gelecektir. Kıdem tazminatı alacağı fesih tarihinden itibaren 5 yıllık zamanaşımına tabi tutulmuştur