İşçinin dinlenme hakkı ve hafta tatili ücreti Türkiye Cumhuriyet Anayasası’nın 50. maddesine dayanılarak 4857 sayılı İş Kanunu’nda özel olarak düzenlenmiştir. Anayasa’nın 50. maddesine göre;
“Dinlenmek, çalışanların hakkıdır. Ücretli hafta ve bayram tatili ile ücretli yıllık izin hakları ve şartları kanunla düzenlenir.”
İşçi, hafta tatilinde çalışmasa dahi o gün için ücrete hak kazanacaktır. Hafta tatilinin hafta sonu günlerine denk gelmesi zorunlu olmayıp işçiye, haftanın bir günü 24 saatten az olmayacak kadar dinlenme süresi verilmesi gerekmektedir. Eğer ki işçi hafta tatili hakkını kullanmayıp çalışma yapmışsa 1 günlük ücretinin 1,5 katı tutarında ek ücrete hak kazanacaktır. Aşağıda, işçinin hafta tatili hakkı ve hafta tatilinde çalışma yapılmasının hukuki neticeleri incelenmiştir.
İŞ KANUNUNDA İŞÇİNİN HAFTA TATİLİ HAKKI
Hafta tatili günü kural olarak Pazar günü olarak belirlenmiştir. Ancak imkan ve olanakların el vermemesi halinde haftanın herhangi bir günü de hafta tatili kullandırılabilecektir. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 46. maddesinde yer alan düzenlemeye göre hafta tatilinin koşulları açıklanmıştır.
Buna göre işçiye 7 günlük zaman dilimi içerisinde, kesintisiz olması koşuluyla, en az 24 saatlik dinlenme hakkı tanınması zorunludur. Bu dinlenmenin karşılığında işçiden ücret kesintisi yapılmamakta, işçiye hafta tatili gününde çalışmış gibi günlük ücreti ödenmektedir. Hafta tatilinin en önemli özelliği; en az 24 saat olması ve kesintisiz olmasıdır. İşçiye 23 saatlik bir zaman diliminde dinlenme hakkı tanınması halinde usulüne uygun hafta tatili izni kullandığından söz edilemeyecektir. Yine işçinin hafta tatili izninin 24 saatin altında periyotlar halinde kullandırılması da usulsüzdür. Bu hallerde işçi, hafta tatili izni kullanmamış sayılacak ve hafta tatili ücretine hak kazanacaktır.
Vardiya usulünde çalışan ve vardiya saatlerinin hafta içerisinde değişkenlik gösterdiği işçilerin vardiya saatleri arasında 24 saatlik kesintisiz zaman dilimlerinin bulunması halinde ise işçinin hafta tatili izni kullanmış sayıldığı kabul edilmektedir. Örneğin; pazartesi günü 08:00-20:00 saatlerinde, salı günü ise 20:00-08:00 saatlerinde çalışma yapan işçinin vardiya saatleri arasında 24 saatlik bir zaman dilimi bulunduğundan hafta tatili izni yapmış sayıldığı kabul edilmektedir. Dolayısıyla, örnekteki gibi çalışma yapan bir işçi hafta tatili ücretine hak kazanamayacaktır.
Hafta tatili, 7 günlük zaman dilimi içerisindeki kesintisiz ve 24 saatten az olmayacak dinlenme süreleri olarak tanımlanmıştır. Bu husus iş sözleşmesi ile işçi lehine değiştirilebilmektedir. İşçi ile işveren arasında Pazar gününe ek olarak Cumartesi günleri de hafta tatili olacağı kararlaştırılabilir. Sözleşmede yer alan bu hususa rağmen işçinin cumartesi günlerinde de çalışma yapması halinde, hesaplamaya cumartesi günleri de dahil edilecek, işçi bu gün için de hafta tatiline hak kazanacaktır.
İşçinin, hafta tatili hakkını toplu olarak kullanması da mümkün değildir. Bir ay içerisinde ortalama olarak 4 günlük hafta tatiline hak kazanan işçinin, rızası olsa dahi, bu izin haklarını toplu olarak kullanması mümkün değildir. Hafta tatili hakkının 7 günlük zaman dilimi içerisinde kullanılacağı öngörülmüştür.
Örneğin; hafta tatili izinlerinin, işçiye ayın son haftasında 4 gün olarak kullandırılması durumunda yalnızca son haftalık dilimdeki hafta tatilinin usulüne uygun kullandığı kabul edilecek, geriye kalan 3 haftalık zaman diliminde izin hakkının kullanılmadığının kabulü ile işçi hafta tatili ücretine hak kazanacaktır. Yargıtay’ın görüşü bu yönde olmakla birlikte hakkaniyet gereği, işçinin 3 gün hafta tatili izni adı ile kullandığı izin günlerinde fiili çalışması olmamasına rağmen çalışma yapmış gibi ücretinin ödenmesi sebebiyle, bu günler için ödenen ücretin hesaplanan hafta tatili ücreti alacağından mahsup edilmesi gerektiğini öngörmektedir. (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi İçtihat Farklılıklarının Görüşülmesi Eylül 2020)
HAFTA TATİLİNE HAK KAZANABİLMEK İÇİN ÇALIŞILMIŞ SAYILAN HALLER
İşçinin hafta tatiline hak kazanabilmesi için kural olarak hafta tatilinden önceki 6 iş günü çalışma yapması gerekmektedir. Ancak bu hususun istisnaları da İş Kanunu nezdinde düzenlenmiştir. İş Kanunu’nun 46. maddesinde yer alan düzenlemeye göre işçi sayılı hallerde fiilen çalışma yapmasa dahi hafta tatiline hak kazanmak için çalışmış sayılacaktır.
1- Çalışmadığı halde kanunen çalışma süresinden sayılan zamanlar ile günlük ücret ödenen veya ödenmeyen kanundan veya sözleşmeden doğan tatil günleri.
2- Ek 2 nci maddede sayılan izin süreleri;
a-İşçinin evlenmesi veya evlat edinmesi ya da ana veya babasının, eşinin, kardeşinin,çocuğunun ölümü hâlinde üç günlük izin süresi.
b-İşçinin eşinin doğum yapması hâlinde ise beş gün ücretli izin süresi.
c-İşçilerin en az yüzde yetmiş oranında engelli veya süreğen hastalığı olan çocuğunun tedavisinde, hastalık raporuna dayalı olarak ve çalışan ebeveynden sadece biri tarafından kullanılması kaydıyla, bir yıl içinde toptan veya bölümler hâlinde on güne kadar verilen ücretli izin süreleri.
3- Bir haftalık süre içinde kalmak üzere işveren tarafından verilen diğer izinler.
4- Bir haftalık süre içinde kalmak üzere hekim raporuyla verilen hastalık ve dinlenme izinleri.
5- Zorlayıcı bir sebep olmaksızın işyerindeki çalışmanın haftanın bir veya birkaç günü işveren tarafından tatil edilmesi sonucu kullanılan tatil günleri, işçinin hafta tatiline hak kazanıp kazanmadığının tespitinde çalışılmış günler gibi hesaba katılır.
HAFTA TATİLİ ÇALIŞMASINDA ÜCRET NASIL HESAPLANIR?
İşçi, fiilen çalışma yapmasa dahi hafta tatili gününde ücrete hak kazanmaktadır. O günler için işçiye çalışma yapmış gibi günlük ücreti ödenir. İşçinin hafta tatili ücreti alacağına hak kazanması için, hafta tatili sayılan günde 1 saatlik çalışma yapması yeterli olup tüm gün çalışma yapması gerekmemektedir. Hafta tatili gününde 1 günlük yevmiyesine hak kazanmakla birlikte işçi, hafta tatili gününde çalışma yapması halinde ek ücrete hak kazanmaktadır. Bu ek ücret işçinin günlük çalışma ücretinin 1,5 katıdır.
Özetle belirtmek gerekirse; işçi hafta tatili gününde çalışma yapacak olursa çalışma yaptığı gün için toplamda 2,5 günlük ücrete hak kazanmış olacaktır. Çalışma yapılmayan hafta tatili günü ödemeleri ücrete dahilse, hafta tatili günü için hali hazırda ödeme yapılıyorsa, işçi aylık ücretine ek olarak çalışma yaptığı her hafta tatili günü için ek 1,5 günlük ücret alacaktır.
HAFTA TATİLİ ÇALIŞMA ÜCRETİ ASIL ÜCRET DAHİL EDİLEBİLİR Mİ?
İş Kanunu kapsamında yıllık 270 saate kadar fazla çalışma yapılabileceği ve bu fazla çalışmaların işçinin ücretine dahil edilebileceği düzenlenmiştir. Ancak Anayasa’da düzenlenen dinlenme hakkının bir yansıması olarak hafta tatili ücreti için böyle bir düzenleme öngörülmemiştir. İşçi ile işveren arasında iş sözleşmesi kapsamında hafta tatili ücretinin asıl ücret dahil olacağı yönünde bir anlaşma yapılsa dahi bu yöndeki sözleşme hükmü geçersiz sayılacaktır.
HAFTA TATİLİ ÇALIŞMASI KARŞILIĞINDA SERBEST ZAMAN KULLANDIRILABİLİR Mİ?
Fazla çalışmaların karşılığı olarak işçinin her fazla çalışma saatinde saatlik ücretinin 1,5 katı kadar ücrete veya 1,5 saatlik serbest zaman kullanmaya hak kazanacağı düzenlenmiştir. Ancak hafta tatili ücreti yönünden durum böyle değildir. Hafta tatilinde çalışma yapan işçiye çalışmasının karşılığı olarak serbest zaman kullandırılamaz. İşçiye hafta tatili çalışmasının karşılığında zamlı ücretinin ödenmesi zorunludur
HAFTA TATİLİ ÜCRETİ ÖDENMEYEN İŞÇİNİN HAKLARI NELERDİR?
İşçi, 7 günlük zaman dilimi içerisinde kesintisiz olarak en az 24 saat dinlenme hakkına sahiptir. Dinlenmenin kesintiye uğraması ve 24 saatten az dinlenme hakkı tanınması hallerinde hafta tatili izninin usulüne uygun kullandırılmadığı ve işçinin hafta tatili ücretine hak kazandığı kabul edilmektedir. Diğer yandan, hafta tatili izni usulüne uygun olarak kullandırılmakla beraber, işçinin hafta tatilinde 1 saat dahi çalışma yapmış olması hafta tatili ücretine hak kazanması için yeterlidir. Hafta tatilinde çalışmasının karşılığında işçi, normal ücretine ek olarak 1,5 günlük ücreti tutarında hafta tatili ücretine hak kazanmaktadır.
İş Kanunu 32. maddesi uyarınca ücretin en geç ayda bir ödeneceği öngörülmüştür. Genellikle de hafta tatili ücreti, normal ücretle birlikte, normal ücrete ek olarak ödenmektedir. Hafta tatili ücreti, ücret nevinden alacaklardandır. Ücretin ödenmemesi ya da eksik veya geç ödenmesi halinde işçi iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshetme hakkına sahip olacak ve koşulları varsa kıdem tazminatına da hak kazanacaktır. Hafta tatili ücretinin ödenmemesi sebebiyle fesih hakkının dayanağı 4857 sayılı İş Kanunu’nun 24/II-e maddesidir. Hafta tatili ücreti dava yoluyla talep edilebilmektedir. Hafta tatili ücreti feshe bağlı alacaklardan olmayıp talep halinde, işçinin iş akdinin feshinin haklı olup olmadığı incelenmeyecektir.
HAFTA TATİLİ ÜCRETİ ALACAĞINDA İSPAT
Hafta tatili ücreti alacağı talepli davada hafta tatili yapıldığını ispatlaması gereken taraf işçi, hafta tatili ücretinin ödendiğini ispatlaması gereken taraf işverendir.
İşçi, çalışma yapıldığını tanık beyanları dahil her türlü delille ispatlayabilmektedir. Bilhassa işe giriş çıkışları gösteren parmak okuma sistemi kayıtları, işyeri içi yazışmalar yazılı delillerdendir. Öte yandan, yazılı delillerin bulunması halinde tanık beyanları dikkate alınmayacak, hafta tatili çalışması yapıldığının ve hangi günlerde yapıldığının tespiti yazılı deliller dikkate alınarak yapılacaktır.
Hafta tatili çalışmasının yapıldığının ispatlanması halinde mahkeme, öncelikle işçinin ücret bordrolarını inceleyecektir. Ücret bordrolarının imzalı olması halinde, bordro aksi ispatlanıncaya kadar geçerli kabul edildiğinden, imzalı bordronun ait olduğu aya ilişkin hafta tatili çalışması yapılmadığı ya da karşılığının ödendiği kabul edilecek, bir diğer deyişle imzalı ücret bordrosunun bulunduğu ay hesaplamadan dışlanacaktır. Ancak, işçi, bordroda yazılandan daha fazla hafta tatili çalışması yaptıysa, bu hususta bordroya ihtirazi kayıt koyma hakkına sahiptir. İhtirazi kayıt bulunmayan ücret bordrosunun aksi ise ancak yazılı delillerle ispatlanabilmektedir. Ücret bordrosunda imza olmaması halinde ise bordrosa hafta tatili çalışmasına ilişkin tahakkuk bulunuyorsa, yapılan bu ödeme hesaplamadan düşülecektir. İşçinin hafta tatili ücreti alacağını yalnızca tanık beyanları ile ispatlaması halinde, mahkeme yapılan hesaplamanın %30’una kadar hakkaniyet indirimi yapma hakkına sahip olacaktır.
HAFTA TATİLİ ÜCRETİNE İŞLEYECEK FAİZ ORANI
Hafta tatili ücreti alacağına, hafta tatilinde çalışma yapılması halinde hak kazanılmaktadır. Hafta tatili ücretinin ödenmemesi ya da eksik ödenmesi halinde faizin talep tarihinden itibaren işleyeceği kabul edilmiştir. İşçi, işverene hafta tatili ücretinin ödenmesi yönünde talebini içerir bir ihtarname gönderdiyse ihtarname tarihinden, ihtarname bulunmuyorsa dava veya ıslah tarihinden itibaren faiz işletilecektir. Hafta tatili ücreti alacağına uygulanacak faiz oranı “bankalarca mevduata uygulanan en yüksek faiz”dir.
HAFTA TATİLİ ÜCRETİ TALEPLİ DAVA GÖREVLİ VE YETKİLİ MAHKEME
Hafta tatili ücreti alacağı İş Kanunu’nda düzenlenmiş olup işçilik alacağı niteliğindedir. İşçilik alacağı talepli davalarda görevli mahkeme İş Mahkemeleridir. Yetkili mahkeme ise işyeri merkezinin bulunduğu yer ve işçinin en son çalışma yaptığı yer mahkemeleridir.
İşçilik alacakları niteliğinde olan hafta tatili ücreti alacağı için de zorunlu arabuluculuk süreci yürütülmesi öngörülmüştür. Hafta tatili ücreti talebine ilişkin dava açılmadan önce arabuluculuk başvurusu yapılmalıdır. Arabuluculukta anlaşma sağlanmaması halinde düzenlenecek anlaşma tutanğına istinaden dava açılabilecektir.
HAFTA TATİLİ ÜCRETİ ALACAĞINDA ZAMANAŞIMI
Hafta tatili ücreti alacağı 5 yıllık zamanaşımına tabidir. Hafta tatili çalışması yapılması ile birlikte ücrete hak kazanıldığından zamanaşımı çalışma yapıldığı andan itibaren başlar. Dava yolu ile talep edilmesi halinde ancak dava tarihinden geriye dönük olarak 5 yıllık süreç içerisindeki çalışmalar dikkate alınacaktır.
SONUÇ
Hafta tatili ücreti, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ve 4857 sayılı İş Kanunu ile işçilere tanınmış bir haktır. İşçi, hafta tatilinde çalışmasa dahi bu gün için ücret alır; çalışması durumunda ise ek ücrete hak kazanır. Hafta tatili çalışması için ödenmeyen ücret, işçiye iş sözleşmesini haklı nedenle feshetme ve kıdem tazminatı talep etme hakkı verir. Hafta tatili ücreti alacağı, 5 yıllık zamanaşımına tabidir ve dava açılmadan önce arabuluculuk süreci işletilmelidir. ( Kıdem tazminatı hakkında detaylı bilgi edinmek için, tıklayınız.)