Ortaklarının ekonomik çıkarlarını, özellikle mesleki veya geçimle ilgili ihtiyaçlarını karşılamak ve korumak amacıyla; işgücü, mali katkı, karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet esaslarına dayalı olarak gerçek ya da tüzel kişiler tarafından kurulan; ortak sayısı ve sermayesi değişken, tüzel kişiliğe sahip yapıların adına kooperatif denmektedir. Bu amaçlar için bir araya gelen en az 7 kişi, kanunun çizdiği diğer sınırlar içerisinde kooperatif kurabilmektedir. Bu makalemizde kooperatif kuruluşu, unsurları ve kanunun çizdiği sınırlar anlatılacaktır.
1) Kimler Kooperatif Kurucu Ortağı Olabilir?
Kooperatif kurucu ortağı olabilmek için, en az yedi kişi bir araya gelerek kooperatif ana sözleşmesini düzenleyip imzalamalıdır. Bu kişilerin, ana sözleşmede öngörülen nakdi sermayenin en az dörtte birini peşin olarak ödemeleri veya ayn’ı taahhüt etmeleri ve medeni hakları kullanma ehliyetine sahip olmaları gerekir. Kurucu ortakların Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmaları ya da Türk vatandaşlığına sahip olmasalar bile, Türkiye’de taşınmaz edinmelerine izin verilen ülkelerin vatandaşları arasında yer almaları zorunludur. Ancak, yabancı ülke vatandaşları kooperatifin organlarında görev alamazlar.
2) Kooperatif Anasözleşmesinin Hazırlanması
Kooperatif kuruluşu için gerekli belgelerden biri de ana sözleşmedir. Ana sözleşmeler bakanlıkça hazırlanır ve kooperatifin yedi kurucu üyesi tarafından her sayfası imzalanarak noter tarafından tasdik edilir. Tasdik edilen bu ana sözleşmeler ilgili bakanlığa, il müdürlüğüne ve ticaret sicil memurluğuna verilir. Kooperatif ana sözleşmesi bakanlıkça hazırlanmasına karşın kooperatif ihtiyaçları da göz önüne alınarak kooperatif üyeleri kanunun ve ahlak kurallarının dışına çıkmamak kaydıyla kendi maddelerini de sözleşmeye ekleyebilirler. Kooperatif anasözleşmesi hakkında detaylı bilgi edinmek için; tıklayınız.
3) Kooperatifin Kuruluşuna İzin Verilmesi, Tescil Ve İlan Süreçleri
Kooperatif Kanunu madde 3’e göre Kooperatifin kurulabilmesi için hazırlanan ana sözleşme Ticaret Bakanlığı’na sunulur. Bakanlık tarafından kuruluş izni verildiği takdirde, kooperatifin merkezi hangi ilde bulunuyorsa o yerin ticaret siciline tescil edilir ve ilan olunur. Tescil ve ilan işlemlerinde aşağıdaki hususlara yer verilir:
- Ana sözleşmenin düzenlenme tarihi,
- Kooperatifin amacı, faaliyet konusu ve varsa faaliyet süresi,
- Kooperatifin ticaret unvanı ve merkezi,
- Kooperatifin sermayesi, bu sermayenin nakit kısmı için ödenen en az tutar ile her bir ortaklık payının değeri,
- Ortaklık payı belgelerinin nama yazılı olduğu bilgisi,
- Ayni sermaye ile devralınan malvarlığı değerlerinin ve işletmelerin nelerden ibaret olduğu ve bunlara biçilen değerler,
- Kooperatifin hangi şekilde temsil edileceği ve nasıl denetleneceği,
- Yönetim kurulu üyeleri ile kooperatifi temsile yetkili kişilerin ad ve soyadları,
- Kooperatifin ilanlarının nasıl yapılacağı ve ana sözleşmede hüküm varsa, yönetim kurulu kararlarının ortaklara hangi şekilde bildirileceği,
- Kooperatifin şubeleri: Kooperatifler, gerekli gördükleri takdirde yurt içinde ve yurt dışında şube açabilir. Açılan şubeler, merkezin ticaret sicil kaydına atıf yapılmak suretiyle, bulundukları yerin ticaret siciline tescil edilir.
a) Kooperatif Kuruluşuna İzin Verecek Makam
Kooperatifin kuruluşuna izin verilecek idare kooperatifin amaç ve konusuna göre değişmektedir. Aşağıda hangi yetkili makamın hangi kooperatife izin verileceği gösterilmiştir.
1) Ticaret Bakanlığı’nın Kuruluş İzni Verdiği Kooperatif Türleri
Ticaret Bakanlığı Esnaf, Sanatkârlar ve Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü, belirli kooperatif türlerine kuruluş izni verme yetkisine sahiptir. Bu kapsamda; Bilimsel Araştırma ve Geliştirme Kooperatifleri, Çocuk Bakım Hizmetleri Kooperatifleri, Deniz Yolcu Taşıma Kooperatifleri, Deniz Yük Taşıma Kooperatifleri, Eğitim Kooperatifleri, Esnaf ve Sanatkârlar Kredi ve Kefalet Kooperatifleri, Fikri Mülkiyet Hakları ve Proje Danışmanlığı Kooperatifleri, Gayrimenkul İşletme Kooperatifleri, Hizmet Kooperatifleri, İşletme Kooperatifleri, Kadın Girişimi Üretim ve İşletme Kooperatifleri, Karayolu Yük Taşıma Kooperatifleri, Karayolu Yolcu Taşıma Kooperatifleri, Karşılıklı Sigorta Kooperatifleri, Küçük Sanat Kooperatifleri, Pazarcılar İşletme Kooperatifleri, Sağlık Hizmetleri Kooperatifleri, Site İşletme Kooperatifleri, Tarım Satış Kooperatifleri, Taşıma ve İşletme Kooperatifleri, Tedarik ve Dağıtım Kooperatifleri, Temin Tevzi Kooperatifleri, Turizm Geliştirme Kooperatifleri, Tüketim Kooperatifleri, Üretim ve Pazarlama Kooperatifleri, Yaş Sebze ve Meyve Pazarlama Kooperatifleri ile bu kooperatiflerin üst kuruluşları olan birlik ve merkez birlikleri, Bakanlık izniyle kurulabilmektedir.
2) Çevre ve Şehircilik Bakanlığının İzin Verdiği Kooperatif Türleri
Konut Yapı Kooperatifi, Toplu İşyeri Yapı Kooperatifi, Karma Sanayi Sitesi Yapı Kooperatifi ve İhtisas Sanayi Sitesi Yapı Kooperatifi Çevre ve Şehircilik Bakanlığının izni ile kurulabilir.
3) Tarım ve Orman Bakanlığı’nın İzniyle Kurulabilecek Kooperatif Türleri
Tarım Kredi Kooperatifleri, Köy Kalkınma Kooperatifleri, Orman Köyleri Kalkınma Kooperatifleri, Tarımsal Kalkınma Kooperatifleri, Su Ürünleri Kooperatifleri, Sulama Kooperatifleri, Elektrik Üretim Kooperatifleri, Hayvan Üreticileri Tedarik Ve Pazarlama Kooperatifleri, Pancar Üretim ve Pazarlama Kooperatifleri, Balıkçılık Kooperatifleri, Çay Üretim ve Satış Kooperatifleri Tarım ve Orman Bakanlığı İzni ile kurulabilir.
4) Kooperatif İzni İçin Gerekli Belgeler
Kuruluş aşamasında, Kuruluş Bilgi Formu ekinde aşağıda belirtilen belgeler izin merciine sunulmalıdır:
1) Başvuru dilekçesi
2) Usulüne uygun düzenlenmiş ana sözleşme (Kooperatif anasözleşmesi, Merkezi Sicil Kayıt Sistemi (MERSİS) üzerinden elektronik ortamda düzenlenir ve bu sistem aracılığıyla ilgili ticaret sicili müdürlüğüne iletilir.)
3) İlk yönetim kurulu ve denetim kurulu üyelerine ait adli sicil belgeleri,
4) İlk yönetim ve denetim kurulu üyeleri tarafından imzalanmış taahhütnameler,
5) Sermaye yükümlülüğünün yerine getirildiğini gösteren banka dekontu,
6) İlk denetim kurulu üyelerine ait diploma veya öğrenim belgeleri,
7) Ortaklık şartlarının sağlandığını gösteren belgeler veya buna ilişkin taahhütnameler,
8) Ortaklar arasında tüzel kişi bulunması halinde, bu tüzel kişiliğin kooperatifin amacıyla ilgili olduğunu gösteren belgeler ile tüzel kişiliği temsile yetkili gerçek kişilerin belirlendiği resmi belgeler.
b) Kooperatifin Tescil Edilmesi
Ana Sözleşme ile atanan ilk yönetim kurulu üyeleri tescil isteminde bulunabilir. Tescil istemi ilgili idare tarafından tescil izni verilmesinden itibaren 15 gün içerisinde tescil işleminin yapılması gerekmektedir.
Kooperatifin tescili, ticaret sicili müdürlüğüne hitaben yazılmış bir dilekçe ile talep edilir (TTK m. 29/1). Dilekçeyi sunan kişinin kimliğini ispat etmesi zorunludur. Ancak, dilekçedeki imza noter onaylı ise, ayrıca kimlik ispatı aranmaz (TTK m. 29/2).
Ticaret sicili müdürü, tescil talebini almasının ardından, tescil için gerekli yasal şartların yerine getirilip getirilmediğini incelemekle yükümlüdür (TTK m. 32/1). Özellikle kooperatif anasözleşmesinin emredici hükümlere aykırı olup olmadığı ve kanunen bulunması zorunlu hükümlerin içerilip içermediği denetlenir (TTK m. 32/2). Tescile konu işlemlerin gerçeği yansıtması, üçüncü kişilerde yanıltıcı izlenim doğurmaması ve kamu düzenine aykırı olmaması gereklidir (TTK m. 32/3).
Tescili mümkün olmayan ya da mahkeme kararıyla netleşmesi gereken hususlar, geçici olarak tescil edilebilir. Ancak ilgililer üç ay içinde mahkemeye başvurduklarını veya aralarında anlaştıklarını ispat etmezlerse, geçici tescil re’sen silinir (TTK m. 32/4).
Sicil müdürlüğünün verdiği tescil, değişiklik ya da silme kararlarına karşı ilgililer, tebliğ tarihinden itibaren sekiz gün içinde, ticaret sicilinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesine başvurarak itiraz edebilir (TTK m. 34/1). Mahkeme, itirazı dosya üzerinden inceler ve karar verir (TTK m. 34/2).
Tescili yaptırılmamış bir kooperatif tüzel kişilik kazanmamaktadır.
c) Kooperatifin İlan Edilmesi
Kooperatifin kuruluş süreci kapsamında, düzenlenen ana sözleşme ilgili Bakanlığı’na sunulur. Bakanlıkça kooperatifin kurulmasına izin verilmesi halinde, kooperatifin merkezi hangi il veya ilçede bulunuyorsa, o yerin ticaret siciline tescil edilmesi ve tescil işleminin ardından 1 ay içerisinde masrafları da karşılanarak Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde ilan edilip ilana ilişkin gazeteyi sicil memuruna vermek zorundadır.
Tescil ve ilan aşamasında kamuoyuna duyurulması gereken hususlar açıkça belirlenmiş olup, ilan metninde aşağıdaki bilgiler yer alır:
- Kooperatif anasözleşmesinin tarihi,
- Kooperatifin amacı, faaliyet konusu ve varsa öngörülen faaliyet süresi,
- Kooperatifin unvanı ve merkez adresi,
- Kooperatifin sermaye tutarı ile bu sermayenin nakdi kısmı karşılığında ödenmiş olan en az miktar ve her bir ortaklık payının nominal değeri,
- Ortaklık payı belgelerinin nama yazılı olduğu,
- Kooperatife ayni sermaye olarak devredilen malvarlıkları ile işletmelerin nelerden ibaret olduğu ve bunlara biçilen değerler,
- Kooperatifin hangi şekilde temsil olunacağı ve denetleneceği,
- Yönetim kurulu üyeleri ile kooperatifi temsil yetkisine sahip kişilerin ad ve soyadları,
- Kooperatifin yapacağı ilanların şekli ile anasözleşmede ayrıca bir düzenleme mevcutsa, yönetim kurulu kararlarının ortaklara ne şekilde bildirileceği,
- Kooperatifin şubeleri: Kooperatifler, ihtiyaç duyulması hâlinde yurtiçinde veya yurtdışında şubeler açabilirler. Açılan şubeler, merkez sicil kaydına atıf yapılmak suretiyle bulundukları yerin ticaret siciline ayrıca tescil edilir.
Bu bilgiler hem ticaret siciline yapılan kayıtla tüzel kişiliğin kazanılmasını sağlamakta hem de üçüncü kişilerin hukuki güvenliğini temin etmek amacıyla ilan edilmektedir.
Sonuç
Kooperatifler, bireylerin ekonomik ve sosyal ihtiyaçlarını karşılamak üzere bir araya gelerek oluşturdukları, dayanışma ve iş birliği esasına dayalı tüzel kişiliklerdir. Ancak bu tüzel kişiliğin kazanılabilmesi, kooperatifin kanunda öngörülen şekilde kurulması, Ticaret Bakanlığı veya ilgili bakanlıktan kuruluş izni alınması, gerekli belgelerin eksiksiz şekilde hazırlanması, ticaret siciline tescil edilmesi ve ilan sürecinin tamamlanması ile mümkündür.
Kuruluş sürecinin temelini oluşturan anasözleşmenin hazırlanması, kuruluş izninin alınması, tescil ve ilan işlemlerinin yerine getirilmesi, her biri dikkatle yürütülmesi gereken aşamalardır. Bu süreçte hem ilgili bakanlıkların rehberliğine hem de Ticaret Sicili Mevzuatı’nın hükümlerine uygun hareket edilmelidir. Aksi takdirde kooperatifin tüzel kişilik kazanması mümkün olmayacak, bu durum hukuki ve mali sorumluluklara yol açabilecektir.
Dolayısıyla kooperatif kurmak isteyen girişimcilerin, mevzuatı yakından takip etmeleri ve her aşamada uzman hukukçu desteği almaları önem arz etmektedir.