Son yıllarda artan elektrik maliyetleri ve enerjide dışa bağımlılığı azaltma çabaları, bireyleri ve işletmeleri alternatif enerji tedarik modellerine yöneltiyor. Bu arayışın Türkiye’deki en somut karşılığı, “Yenilenebilir Enerji Üretim Kooperatifleri” olarak öne çıkıyor. Bu kooperatifler, ortaklarının elektrik ihtiyaçlarını güneş, rüzgâr gibi yenilenebilir kaynaklardan karşılamak amacıyla kurulan, değişir ortaklı ve değişir sermayeli, sınırlı sorumlu tüzel kişiliklerdir.
Yenilenebilir Enerji Üretim Kooperatiflerinin Amacı ve Faaliyet Alanı
Bir yenilenebilir enerji üretim kooperatifinin temel amacı, ortaklarının elektrik enerjisi ihtiyaçlarını, elektrik piyasası mevzuatına uygun şekilde yenilenebilir kaynaklardan üretilen elektrikle karşılamaktır. Bunu gerçekleştirmek için kooperatif; kendisinin ve ortaklarının tesislerindeki elektrik tüketimlerini birleştirerek lisanssız elektrik üretim tesisi veya tesisleri kurar, işletir ve ürettiği elektrikle hem kendi hem de ortaklarının ihtiyacını vekaleten karşılar. Üretilen elektriğin ihtiyaç fazlası kısmı ise ilgili mevzuat çerçevesinde piyasada değerlendirilir.
Bu ana faaliyetin yanında kooperatif, amacına hizmet eden geniş bir yetki yelpazesine sahiptir. Enerji üretiminde kullanılacak makine, cihaz, nakil vasıtası gibi taşınırları alıp satabilir, kiralayabilir; üretim alanları için arsa, arazi ve gayrimenkul edinip üzerine tesis kurabilir. Faaliyetlerinin finansmanı için yurt içi veya yurt dışındaki finans kuruluşlarından kredi kullanabilir, ipotek tesis edebilir. Ayrıca amacı doğrultusunda başka kooperatiflerle iş birliği yapabilir, şirketlere ortak olabilir, yurt içi ve yurt dışı ihalelere girebilir, marka ve patent gibi sınai mülkiyet haklarını edinebilir, eğitim ve araştırma faaliyetleri yürütebilir ve amaçlarına uygun fonlar oluşturabilir.
Yenilenebilir Enerji Üretim Kooperatiflerinde Sermaye ve Pay Yapısı
Kooperatifin sermayesi, ortakların taahhüt ettiği payların toplamından oluşur ve değişkendir; ancak kuruluşta belirlenecek asgari bir sermaye tutarının tamamının taahhüt edilmesi ve dörtte birinin peşin ödenmesi zorunludur. Bir ortaklık payının değeri 100 Türk lirası olarak belirlenmiştir; ortaklar en fazla 5.000 pay taahhüt edebilir, en az kaç pay taahhüt etmeleri gerektiği ise kooperatifin kendi düzenlemesine bırakılmıştır.
Kurucuların taahhüt ettiği pay bedellerinin en az dörtte biri tescilden önce, kalanı ise tescili izleyen yirmi dört ay içinde ödenmelidir. Nakdi ödemeler, kurulmakta olan kooperatif adına açılacak özel bir banka hesabına yatırılır ve bu tutar, kooperatif tüzel kişilik kazanmadan sadece kooperatife ödenebilir.
Yenilenebilir Enerji Üretim Kooperatiflerinde Ortaklık Şartları ve Ortaklığa Kabul
Kooperatife ortak olabilmek için temel şart, aynı dağıtım bölgesi ve aynı tarife grubunda yer alan, elektriğini ortak sayaçtan tüketen bir elektrik abonesi olmaktır; bu kişi gerçek veya tüzel kişi olabilir. Ortak olmak isteyenler, enerji üretim ve tüketim faaliyetlerinde kooperatifi yetkilendiren bir vekâletname imzalayarak yönetim kuruluna başvurur ve anasözleşme hükümlerini kabul ettiklerini açıkça belirtirler.
Başvurular yönetim kurulu tarafından bir ay içinde sonuçlandırılır. Ortaklığa kabul edilenler, kendilerine bildirilen tarihten itibaren bir ay içinde, o tarihe kadar diğer ortaklarca ödenmiş olan sermaye ve gider taksitlerine eşit bir tutarı bir defada ödemekle yükümlüdür. Kooperatifin ortak sayısı en az yedi kişi olmak zorundadır.
Kooperatif Ortaklığının Tespiti Hakkında Detaylı Bilgi Edinmek İçin; Tıklayınız.
Yenilenebilir Enerji Üretim Kooperatiflerinde Ortaklıktan Ayrılma, Çıkarılma ve Devir
Ortaklar, hesap senesi sonundan en az bir ay önce yönetim kuruluna yazılı başvuruda bulunarak kooperatiften ayrılabilir. Buna karşılık, ortaklık şartlarını kaybedenler veya kooperatifin para, mal ve belgeleri üzerinde suç işleyip mahkûm olanlar yönetim kurulu kararıyla ortaklıktan çıkarılabilir. Çıkarma kararı gerekçeli olmalı, ortağa tebliğ edilmeli ve ortak bu karara üç ay içinde mahkemede dava açarak ya da genel kurula itiraz ederek karşı çıkabilir.
Ortaklıktan ayrılanların sermaye ve diğer alacakları, o yılın bilançosuna göre hesaplanarak bilançonun genel kurulda onaylanmasından itibaren bir ay içinde kendilerine geri ödenir; ancak yedek akçeler üzerinde hak iddia edemezler. Ölen ortağın mirasçıları, şartları taşıyan bir temsilci belirleyip bildirdikleri takdirde ortaklığa devam edebilir. Ortaklık payı, şartları taşıyan üçüncü kişilere yazılı bildirimle devredilebilir ve yönetim kurulu bu devri reddedemez.
Kooperatif Ortaklığından Çıkarılma Hakkında Detaylı Bilgi Edinmek İçin; Tıklayınız.
Kooperatif Ortaklığının Devri Hakkında Detaylı Bilgi Edinmek İçin; Tıklayınız.
Kooperatiften Ayrılan Ortağın Alacakları Hakkında Detaylı Bilgi Edinmek İçin; Tıklayınız.
Yenilenebilir Enerji Üretim Kooperatiflerinde Ortaklıktan Ayrılma, Çıkarılma ve Devir Ortakların Sorumluluğu ve Ek Ödeme Yükümlülüğü
Her ortak, kooperatifin borçlarına karşı yalnızca taahhüt ettiği pay tutarı kadar sorumludur. Kooperatiften ayrılan ortağın sorumluluğu, ayrıldığı tarihten itibaren iki yıl daha devam eder. Ortaklar, pay bedelleri dışında genel kurulca belirlenecek gider taksitlerini ve aylık elektrik mahsuplaşması sonucu kendilerine düşen tutarı fatura döneminde ödemekle yükümlüdür. Kooperatifin bilanço açığı öncelikle yedek akçelerden ve özel fonlardan karşılanır; bunlar yetersiz kalırsa genel kurul, net asgari ücretin yarısına kadar ortaklardan ek ödeme istenmesine karar verebilir.
Yenilenebilir Enerji Üretim Kooperatiflerinde Kooperatifin Organları
Kooperatifin üç temel organı bulunur: genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu.
Yenilenebilir Enerji Üretim Kooperatiflerinde Genel Kurul
En yetkili organ olan genel kurul; bilançoyu inceleyip onaylamak, yönetim ve denetim kurulu üyelerini seçmek ve ibra etmek, bu kişilere ödenecek ücret ve huzur hakkını belirlemek, anasözleşme değişikliklerine karar vermek gibi geniş yetkilere sahiptir. Olağan genel kurul toplantısı her yılın ilk altı ayı içinde yapılmak zorundadır; olağanüstü genel kurul ise ihtiyaç duyulduğunda toplanabilir.
Genel kurula katılma hakkı, toplantı tarihinden en az üç ay önce ortak olan herkese aittir. Her ortağın bir oy hakkı vardır; yazılı izinle bir ortak başka bir ortağı temsilen oy kullanabilir. Toplantının geçerli sayılabilmesi için ortakların en az dörtte birinin hazır bulunması gerekir; kararlar toplantıdaki mevcudun salt çoğunluğuyla alınır. Ancak kooperatifin feshi, başka bir kooperatifle birleşmesi veya anasözleşme değişikliği gibi konularda kullanılan oyların üçte iki çoğunluğu aranır. Günümüzde genel kurul toplantılarına elektronik ortamda katılım da mümkün kılınmıştır.
Kooperatiflerde Genel Kurul Toplantıları Hakkında Detaylı Bilgi İçin; Tıklayınız.
Yenilenebilir Enerji Üretim Kooperatiflerinde Yönetim Kurulu
Yönetim kurulu, genel kurulca en az bir, en çok dört yıl için seçilen ve en az üç üyeden oluşan icra organıdır. Üye sayısı kadar yedek üye de seçilir. Yönetim kurulu üyesi olabilmek için Türk vatandaşı ve kooperatif ortağı olmak, medeni hakları kullanma ehliyetine sahip bulunmak ve belirli suçlardan mahkûm olmamak gerekir; aynı zamanda denetçi olarak görev yapılamaz.
Yönetim kurulunun başlıca görevleri arasında; ortakların elektrik ihtiyacını yenilenebilir kaynaklardan karşılamak üzere girişimlerde bulunmak, yıllık bilanço ve bütçeyi hazırlamak, ortaklık başvurularını değerlendirmek, kredi kullanmak, kooperatifi resmi dairelerde ve mahkemelerde temsil etmek yer alır. Kooperatifi temsil ve ilzam için, yetkili kişilerden ikisinin birlikte imza atması gerekir. Yönetim kurulu ayda en az bir kez toplanır ve kararlarını karar defterine işler.
Yönetim Kurulu Kararlarına Karşı Dava Açılması Hakkında Detaylı Bilgi Edinmek İçin; Tıklayınız.
Yenilenebilir Enerji Üretim Kooperatiflerinde Denetim Kurulu
Genel kurulca en az bir, en çok dört yıl için seçilen denetim kurulu üyeleri, ortaklar arasından veya dışarıdan seçilebilir. Denetim kurulunun görevi; yıllık bilanço ve hesapları inceleyip genel kurula rapor sunmak, kooperatifin defterlerini ve nakit durumunu düzenli aralıklarla kontrol etmek, yönetim kurulunun kanuna ve anasözleşmeye uygun davranıp davranmadığını gözetmektir. Belirli büyüklükteki kooperatifler ayrıca bağımsız dış denetime de tabi tutulabilir.
Yenilenebilir Enerji Üretim Kooperatiflerinde Hesaplar, Defterler ve Kâr Dağıtımı
Kooperatifin hesap dönemi takvim yılıdır. Yönetim kurulu her yıl sonunda envanter çıkararak bilanço ve gelir-gider hesaplarını hazırlar ve genel kurulun onayına sunar. Kooperatifler; yevmiye defteri, defter-i kebir, envanter defteri, ortaklar/pay defteri, yönetim kurulu karar defteri ve genel kurul karar defteri tutmakla yükümlüdür.
Gelir-gider farkının yüzde 15’i yedek akçe olarak ayrıldıktan sonra kalan tutar, ortaklarla yapılan işlemlerden doğan kısım için risturn (işlem hacmiyle orantılı iade) olarak, ortak dışı işlemlerden doğan kısım için ise sermaye paylarıyla orantılı biçimde dağıtılabilir. Yedek akçeler ortaklara dağıtılamaz ve sermaye üzerinden kazanç payı verilemez; yönetim ve denetim kurulu üyeleri de kazançtan pay alamaz.
Yenilenebilir Enerji Üretim Kooperatiflerinde Dağılma ve Tasfiye
Kooperatif; ortak sayısının yediden aşağı düşmesi, genel kurul kararı, iflasın açılması, üç yıl üst üste olağan genel kurul yapılmaması veya amacına ulaşma imkânının kalmadığının tespiti gibi hallerde dağılabilir. Dağılma durumunda genel kurulca seçilecek en az iki kişilik bir tasfiye kurulu, kooperatifin malvarlığını paraya çevirip borçlarını ödedikten sonra kalan tutarı ortaklar arasında sermaye paylarıyla orantılı şekilde dağıtır.
Sonuç
Yenilenebilir enerji üretim kooperatifleri, bireysel yatırım yapmadan enerjide yenilenebilir kaynaklara geçişi teşvik eden, katılımcı ve dayanışmacı bir model sunuyor. Sınırlı sorumluluk esasına dayanan bu yapı, ortakların yalnızca taahhüt ettikleri pay tutarı kadar risk almasına imkân tanırken, kolektif üretim sayesinde bireysel çatı üstü sistemlerin ulaşamayacağı ölçek ekonomilerinden faydalanılmasını sağlıyor. Şeffaf genel kurul süreçleri, düzenli denetim mekanizmaları ve Ticaret Bakanlığı’nın gözetimi, bu modelin güvenilir bir enerji dönüşüm aracı olarak öne çıkmasına katkı sunuyor.